Faset Eklem Blokajı ve Radyofrekans Ablasyonu: Bel Ağrısında Kimlere Uygulanır?

Kısa yanıt: Faset eklemler, omurların arka tarafında yer alan ve omurgaya hareket kabiliyeti veren küçük eklemlerdir. Bu eklemlerdeki yıpranma (kireçlenme), bacağa yayılmayan ve belde yoğunlaşan kronik ağrının sık nedenlerinden biridir. Ağrının bu eklemlerden kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamak için önce poliklinikte kısa süre etkili bir lokal test enjeksiyonu yapılır. Bu testten sonra ağrısı geçici olarak en az yarı yarıya azalan hastalarda, ameliyathane koşullarında ve skopi (canlı röntgen) kontrolünde, aynı seansta faset eklem / medial dal blokajı, radyofrekans ablasyonu ve kortizon enjeksiyonu uygulanır. Amaç, eklemden ağrı taşıyan ince sinir dallarının ağrı iletimini uzun süre azaltmaktır. Bu işlem bir ameliyat değildir. Hastalar birkaç saatlik gözlemden sonra yürüyerek evlerine dönebilir.

Faset Eklem Nedir, Neden Ağrı Yapar?

Her omur, arka tarafında sağlı sollu iki faset eklemle bir üst ve bir alt omura bağlanır. Bu eklemler de diz veya kalça eklemi gibi kıkırdakla kaplıdır ve eklem sıvısı içerir. Yaş ilerledikçe, disk yüksekliği azaldıkça ya da omurgaya binen yük arttıkça bu eklemlerde kıkırdak aşınması, kemik çıkıntıları ve iltihap gelişebilir. Tıpta bu duruma faset artrozu veya faset sendromu denir. Omurgadaki yaşa bağlı yıpranmanın diğer sonuçlarını lomber dejeneratif hastalık yazımızda bulabilirsiniz.

Faset eklemlerin ağrı duyusunu "medial dal" adı verilen ince sinir dalları taşır. Bu dallar bacak hareketlerini veya kas gücünü kontrol etmez; görevleri ağırlıklı olarak eklemden gelen duyuyu iletmektir. Blokaj ve radyofrekans işlemleri de bu ince dalları hedef alır.

Faset eklem ve medial dal (yandan görünüm, şematik)

Faset Eklem Kaynaklı Bel Ağrısının Belirtileri

Faset kaynaklı ağrı tek bir belirtiyle tanınamaz. Yine de bazı özellikler bu tabloyu düşündürür:

• Belin bir ya da iki yanında yoğunlaşan, diz altına inmeyen ağrı
• Kalçaya veya uyluğun arkasına yayılabilen, ama bel fıtığındaki gibi ayağa kadar inmeyen ağrı
• Sabah kalkınca belde tutukluk; hareket ettikçe biraz azalan ağrı
• Geriye eğilmekle, beli yana bükmekle veya uzun süre ayakta durmakla artan ağrı
• Bacakta uyuşma, karıncalanma veya güç kaybı olmaması

Ağrı bacağa, özellikle diz altına ve ayağa vuruyorsa ya da uyuşma veya güç kaybı varsa, öncelikle sinir kökü basısı (bel fıtığı, dar kanal) düşünülür ve tedavi yaklaşımı değişir. Sinir köküne yönelik epidural enjeksiyon gerekirse, hasta algoloji uzmanına yönlendirilir.

Karar Nasıl Verilir? Poliklinikte Lokal Test Enjeksiyonu

Faset eklem ağrısında en zor konu, MR'da veya röntgende görülen kireçlenmenin gerçekten ağrının kaynağı olup olmadığını anlamaktır. Belirgin faset artrozu olan pek çok kişinin hiç ağrısı yoktur. Buna karşılık görüntülemesi oldukça masum görünen bazı hastaların ağrısı faset kaynaklı olabilir. Görüntüleme bulgusu ile şikâyet arasındaki ilişkiyi MR'da fıtık çıktı, ameliyat mı olmalıyım? yazımızda da anlattık.

Bu nedenle tedavi kararını görüntülemeye bakarak değil, test enjeksiyonuna verilen yanıta göre veriyoruz:

• Muayene ve görüntüleme bulgularına göre ağrıdan sorumlu olabilecek bölge belirlenir.
• Poliklinikte bu bölgeye az miktarda lokal anestezik (uyuşturucu ilaç) yapılır. İşlem kısa sürer.
• Hasta, enjeksiyondan sonraki saatlerde ağrısındaki değişimi izler. Özellikle daha önce ağrı yapan hareketleri dener.
• Ağrısı geçici olarak %50 veya daha fazla azalan hastalarda, ağrının büyük ölçüde faset eklemlerden kaynaklandığı düşünülür ve radyofrekans tedavisi planlanır.
• Test enjeksiyonundan anlamlı fayda görmeyen hastalarda ağrının başka bir kaynağı araştırılır ve farklı tedavi seçenekleri konuşulur.

Test enjeksiyonunun etkisi birkaç saatle sınırlıdır ve bir tedavi değildir. Asıl amacı, radyofrekans işleminden fayda görme olasılığı yüksek hastaları belirlemektir. Uluslararası bir çalışma grubunun 2020'de yayımladığı uzlaşı kılavuzunda da, radyofrekans öncesinde test bloğuyla hasta seçmenin sonuçları iyileştirdiği vurgulanmıştır.

Radyofrekans Ablasyonu Nedir?

Radyofrekans ablasyonu (radyofrekans denervasyonu veya rizotomi olarak da bilinir), ağrıdan sorumlu faset eklemlere giden medial dallara ince bir iğnenin ucundan kontrollü ısı uygulanmasıdır. Isı, bu sinir dalının ağrı sinyalini iletme yeteneğini uzun bir süre için azaltır.

İşlemin önemli özellikleri şunlardır:

• Bacak kaslarını çalıştıran sinirlere değil, yalnızca eklem duyusunu taşıyan ince dallara uygulanır.
• Isı vermeden önce iğnenin doğru yerde olduğu skopi ile ve gerektiğinde elektriksel uyarı testiyle kontrol edilir.
• Sinir dalları zamanla yenilenebildiği için etki süresi sınırlıdır ve ağrı aylar sonra geri dönebilir. Önceki işlemden belirgin fayda görmüş hastalarda işlem tekrarlanabilir.

İşlem Nasıl Yapılır?

Test enjeksiyonundan fayda gören hastalara işlem tek seansta, ameliyathane koşullarında yapılır:

• Steril koşullarda, ameliyathanede hasta yüzüstü yatırılır. Cilt temizlenir ve lokal anestezi ile uyuşturulur.
• İşlem yalnızca lokal anestezi ile yapılır; genel anestezi veya sedasyon (uyutma) gerekmez. Hasta işlem boyunca uyanıktır. Bu sayede elektriksel uyarı testi sırasında hissettiklerini hekimle paylaşabilir.
• İğneler skopi (canlı röntgen) kontrolünde, ağrıdan sorumlu seviyelerin faset eklem ve medial dal bölgelerine yerleştirilir.
• Aynı seansta sırasıyla şu uygulamalar yapılır:
  • Faset eklem / medial dal blokajı: Lokal anestezik ile bölge uyuşturulur.
  • Radyofrekans ablasyonu: İğne ucunun yeri doğrulandıktan sonra her seviyeye kısa süreli kontrollü ısı verilir.
  • Kortizon enjeksiyonu: Eklem çevresindeki iltihabı azaltmak için kortizon türevi bir ilaç verilir.
• Ağrının yaygınlığına göre tek seansta 5–6 seviyeye kadar işlem yapılabilir. Böylece birden fazla seviyedeki yıpranma tek bir işlemle ele alınabilir.
• İşlemden sonra hasta 2–3 saat gözlemde kalır, ardından yürüyerek evine döner. İşlem günü araç kullanılmaması ve dinlenilmesi önerilir.

Medial dalın seyri ve skopide radyofrekans hedef noktası (şematik)

İşlem Sonrası Süreç

• Kortizon ve lokal anestezik sayesinde ilk günlerde ağrıda rahatlama hissedilebilir.
• İlk 1–2 hafta işlem bölgesinde yanma, hassasiyet veya ağrıda geçici bir artış olabilir. Radyofrekansın asıl etkisi genellikle bu dönemden sonra belirginleşir.
• Ağrının azaldığı bu dönem, egzersiz ve fizik tedavi programına başlamak için iyi bir fırsattır. Uzun vadede gövde kaslarını güçlendirmek, doğru duruş ve hareket alışkanlıkları kazanmak önemlidir.

Güncel Çalışmalar Ne Söylüyor?

Faset eklem radyofrekans ablasyonu üzerine yapılan çalışmaların sonuçları tek yönlü değildir. Hastalarımızın doğru bilgilenmesi için destekleyen ve sorgulayan verileri birlikte paylaşıyoruz:

• Destekleyen veriler: 2024'te yayımlanan bir meta-analiz, yalnızca plasebo kontrollü 8 randomize çalışmayı birleştirmiştir. Bu analizde radyofrekans ablasyonu, sahte işleme göre ağrıda kısa, orta ve 12 aydan uzun dönemde; fonksiyonda ise kısa ve uzun dönemde anlamlı iyileşme sağlamıştır. Yaşam kalitesi üzerindeki etkisi net olarak gösterilememiştir.
• Spine dergisinde yakın zamanda yayımlanan çok merkezli randomize bir çalışmada, test bloklarıyla faset kaynaklı ağrısı doğrulanan hastalara radyofrekans ablasyonu, kriyoablasyon veya endoskopik denervasyon uygulanmıştır. Üç yöntemin hepsi 2 yıllık takipte bel ağrısında ve fonksiyonda belirgin iyileşme sağlamış; uzun dönemde en tutarlı rahatlama radyofrekans grubunda görülmüştür.
• Sorgulayan veriler: 2017'de JAMA'da yayımlanan ve Hollanda'da 16 merkezde yürütülen MINT çalışmalarında, standart egzersiz programına radyofrekans eklenmesi faset kaynaklı bel ağrısında klinik olarak anlamlı ek fayda sağlamamıştır. Bu çalışma hasta seçimi ve teknik açısından eleştirilmiş olsa da önemli bir veridir.
• 2025'te BMJ'de yayımlanan uluslararası bir klinik uygulama kılavuzu, 3 aydan uzun süren ve bacağa yayılmayan kronik bel ağrısında radyofrekans dahil girişimsel işlemlerin rutin kullanımına karşı öneride bulunmuştur. Kılavuz, etkinin farklı ağrı alt gruplarında ayrıca araştırılması gerektiğini de vurgulamıştır.

Bu tabloyu şöyle özetleyebiliriz: Radyofrekans ablasyonu her bel ağrısına uygulanacak bir işlem değildir. En çok fayda beklenen hastalar şunlardır: muayenesi faset eklem ağrısını düşündüren, ameliyat gerektiren bir sorunu olmayan, egzersiz ve ilaç tedavisine rağmen ağrısı süren ve test enjeksiyonundan belirgin fayda gören hastalar. Bu nedenle işlem kararını, poliklinikteki test enjeksiyonuna verilen yanıtı görmeden vermiyoruz.

Kimler İçin Uygun Olmayabilir?

• Ağrısı bacağa vuran, uyuşma veya güç kaybı olan hastalar (öncelikle sinir kökü basısı değerlendirilir)
• Test enjeksiyonundan anlamlı fayda görmeyen hastalar
• İşlem bölgesinde veya vücudunda aktif enfeksiyon olanlar
• Kanama bozukluğu olan ya da kan sulandırıcıyı güvenle bırakamayan hastalar
• Gebeler
• Kalp pili veya benzeri elektronik cihazı olan hastalar (özel değerlendirme ve hazırlık gerekir)
• Omurgasında instabilite (ör. bel kayması), kırık, tümör veya enfeksiyon gibi farklı tedavi gerektiren bir sorun olanlar

Diyabet hastalarında kortizon kan şekerini birkaç gün yükseltebilir. Bu nedenle işlemden önce kan şekeri kontrolü hekimle birlikte değerlendirilir.

Olası Yan Etkiler

Skopi kontrolünde yapıldığında ciddi komplikasyonlar seyrektir. Görülebilecek durumlar şunlardır:

• İğne bölgesinde birkaç gün süren ağrı, hassasiyet veya morarma
• Radyofrekanstan sonraki ilk haftalarda geçici yanma hissi veya ağrıda artış
• Ciltte geçici uyuşma
• Kortizona bağlı yüzde kızarma, sıcak basması, uyku düzeninde değişiklik veya diyabet hastalarında geçici kan şekeri yükselmesi
• Nadiren enfeksiyon veya kanama

Kullanılan ilaçlar (özellikle kan sulandırıcılar), alerji öyküsü ve kronik hastalıklar işlemden önce mutlaka hekimle paylaşılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Poliklinikteki test enjeksiyonu ile ameliyathanedeki işlem arasındaki fark nedir?

Poliklinikteki test enjeksiyonu, ağrının faset eklemlerden kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamaya yarayan, etkisi birkaç saat süren bir testtir. Ameliyathanedeki işlemde ise skopi kontrolünde aynı seansta blokaj, radyofrekans ablasyonu ve kortizon enjeksiyonu birlikte uygulanır. Bu işlemin amacı ağrıyı daha uzun süre azaltmaktır.

Birden fazla seviyede kireçlenmem var. Kaç ayrı işlem gerekir?

Çoğu hastada tek seans yeterlidir. Ağrının yaygınlığına göre aynı seansta 5–6 seviyeye kadar işlem yapılabilir.

İşlem sırasında uyutuluyor muyum?

Hayır. İşlem lokal anestezi ile yapılır ve hasta işlem boyunca uyanıktır. İğnelerin girdiği bölge uyuşturulduğu için işlem genellikle iyi tolere edilir.

İşlemden sonra hastanede yatmam gerekir mi?

Genellikle hayır. Hastalar 2–3 saat gözlemde kaldıktan sonra yürüyerek evlerine dönebilir. İşlem günü araç kullanılmaması önerilir.

Etkisi ne kadar sürer, tekrar yapılabilir mi?

Süre kişiden kişiye değişir. Sinir dalları zamanla yenilenebildiği için ağrı aylar sonra geri dönebilir. Önceki işlemden belirgin fayda gören hastalarda işlem tekrarlanabilir.

Radyofrekans bacağımda güçsüzlük yapar mı?

İşlem, bacak kaslarını çalıştıran sinirlere değil, faset eklemin duyusunu taşıyan ince dallara yapılır. İğnenin doğru yerde olduğu, işlem sırasında skopi ve elektriksel uyarı testiyle kontrol edilir.

Bel fıtığım da var. Bu işlem bana uygun mu?

Bu, ağrınızın kaynağına bağlıdır. Bacağa vuran ağrı ön plandaysa sorun büyük olasılıkla sinir kökündedir ve farklı bir tedavi gerekir (bacak ağrısı ve siyatik yazımız). Belde yoğunlaşan ağrı ön plandaysa, fıtık olsa bile ağrının bir kısmı faset eklemlerden geliyor olabilir. Bunu ayırt etmek muayeneyle ve test enjeksiyonuyla mümkündür.

İlgili yazılar: Bel ağrısı · Bel fıtığı ameliyatı ne zaman gerekir? · Piriformis sendromu

Kaynaklar

1. Cohen SP, Bhaskar A, Bhatia A, ve ark. Consensus practice guidelines on interventions for lumbar facet joint pain from a multispecialty, international working group. Reg Anesth Pain Med. 2020;45(6):424–467. doi:10.1136/rapm-2019-101243
2. Láinez Ramos-Bossini AJ, Jiménez Gutiérrez PM, Ruiz Santiago F. Efficacy of radiofrequency in lumbar facet joint pain: a systematic review and meta-analysis of placebo-controlled randomized controlled trials. Radiol Med. 2024;129(5):794–806. doi:10.1007/s11547-024-01809-8
3. Kočan L, Rapčan R, Mláka J, ve ark. Comparative effectiveness of radiofrequency ablation, cryoablation, and endoscopic denervation for lumbar facet pain: a multicenter trial. Spine. 2026;51(1):1–8. doi:10.1097/BRS.0000000000005539
4. Juch JNS, Maas ET, Ostelo RWJG, ve ark. Effect of radiofrequency denervation on pain intensity among patients with chronic low back pain: the Mint randomized clinical trials. JAMA. 2017;318(1):68–81. doi:10.1001/jama.2017.7918
5. Busse JW, Genevay S, Agarwal A, ve ark. Commonly used interventional procedures for non-cancer chronic spine pain: a clinical practice guideline. BMJ. 2025;388:e079970. doi:10.1136/bmj-2024-079970