Erken başlangıçlı skolyoz (EBS), 10 yaşından önce ortaya çıkan omurga eğriliğidir. Doğuştan omur anomalilerine (konjenital), kas ve sinir hastalıklarına, çeşitli sendromlara bağlı olabilir ya da nedeni bilinmeyen (idiyopatik) bir eğrilik olarak gelişebilir.
Bu yaş grubunda tedavinin asıl zorluğu, eğriliği kontrol altına alırken çocuğun büyümesini engellememektir. Bu yazıda, 3. Ulusal Çocuk Ortopedisi Kongresi'nde sunduğum "Erken Başlangıçlı Skolyozda Uzayan Rod Uygulaması" konuşmasından yola çıkarak, büyüme dostu tedavi seçeneklerini aileler için sade bir dille özetliyorum.
Bu yaşta büyüme neden bu kadar önemli?
İlk beş yaş, omurganın ve göğüs kafesinin en hızlı büyüdüğü dönemdir. Akciğerlerin gelişimi de büyük ölçüde bu yıllarda gerçekleşir. Dimeglio'nun büyüme verilerine göre göğüs ve bel omurgasının toplam uzunluğu (T1–S1):
| Yaş | Yıllık büyüme | Ortalama uzunluk |
|---|---|---|
| Yenidoğan | – | 17,5 cm |
| 5 yaşın altı | yılda 2 cm'den fazla | 5 yaşta 29 cm |
| 5–10 yaş | yılda yaklaşık 0,9 cm | – |
| 10 yaş – büyümenin sonu | yılda yaklaşık 1,8 cm | erişkinde 44,5 cm |
Küçük yaşta omurganın uzun bir bölümü dondurulursa (füzyon), o bölümdeki büyüme durur. Bu da gövdenin kısa kalmasına ve akciğerlerin yeterince gelişememesine yol açabilir. Bu nedenle EBS tedavisinde hedef, füzyonu mümkün olduğunca ertelemek ya da kısa tutmaktır.
İlk adım: Takip, alçı ve korse
Her erken başlangıçlı skolyoz ameliyat gerektirmez. Hafif eğriliklerde düzenli röntgen takibi yapılır. İlerleyen eğriliklerde ilk seçenek çoğu zaman ameliyatsız tedavidir:
- Seri alçılama: Özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde, genel anestezi altında gövdeye düzeltici alçı uygulanır ve belirli aralıklarla yenilenir. Amaç eğriliği yönlendirmek ya da ameliyatı güvenli bir yaşa kadar ertelemektir.
- Korse: Alçı döneminden sonra veya daha hafif eğriliklerde, çocuğun ölçüsüne göre hazırlanan korse kullanılır.
Alçı ve korseye rağmen eğrilik ilerliyorsa, büyüme dostu cerrahi gündeme gelir.
Büyüme dostu cerrahinin amacı
Büyüme dostu (füzyonsuz) cerrahide omurga kalıcı olarak dondurulmaz. Amaçlar şunlardır:
- Eğriliği kontrol altında tutmak ve ilerlemesini durdurmak
- Omurganın uzamasını ve hareketliliğini korumak
- Göğüs kafesinin ve akciğerlerin gelişimine alan bırakmak
- Çocuğun geçireceği ameliyat sayısını ve buna bağlı riskleri azaltmak
Büyüme dostu implantlar, çalışma biçimlerine göre üç grupta toplanır (Skaggs ve ark., 2014):
| Grup | Nasıl çalışır? | Örnekler |
|---|---|---|
| Distraksiyon (germe) sistemleri | Omurga belirli aralıklarla aktif olarak uzatılır | Büyüyen çubuk, manyetik kontrollü büyüyen çubuk, VEPTR |
| Büyüme yönlendirme sistemleri | Eğriliğin tepesi sabitlenir, omurga kendiliğinden uzarken çubuk boyunca kayar | Shilla, modern Luque trolley |
| Kompresyon sistemleri | Eğriliğin dış bükey tarafı önden sınırlanır, büyüme düzeltmeye yönlendirilir | Stapling, tethering (VBT) |
Yöntemler
Büyüyen çubuk (growing rod)
Omurganın üst ve alt uçlarına vida veya kancalarla tutturulan çubuklar, aradaki uzatma bağlantılarıyla birleştirilir. Çocuk büyüdükçe çubuklar, kısa süreli ameliyatlarla belirli aralıklarla uzatılır. Yayınlar, tekrarlanan uzatmalarla her seferde elde edilen uzama miktarının zamanla azaldığını göstermektedir ("azalan getiri" etkisi; Sankar ve ark., 2011).
Manyetik kontrollü büyüyen çubuk
Çalışma prensibi büyüyen çubukla aynıdır; fark, uzatmanın ameliyatla değil, muayene sırasında dışarıdan uygulanan bir mıknatıs cihazıyla yapılmasıdır. Böylece çocuğun her uzatmada narkoz alması ve ameliyathaneye girmesi gerekmez. Kontroller sırasında çubuğun gerçekten uzayıp uzamadığı röntgen veya ultrasonla izlenir.
Shilla yöntemi
Eğriliğin en belirgin olduğu tepe bölgesi düzeltilip sabitlenir. Üst ve alt uçlardaki özel vidalar çubuğa kilitlenmez, çubuk üzerinde kayabilir. Omurga büyüdükçe vidalar çubuk boyunca kayar ve uzama, düzenli uzatma ameliyatı gerekmeden devam eder. Genellikle 9–10 yaş altındaki, farklı nedenlere bağlı eğriliklerde kullanılabilir.
VEPTR (dikey uzayabilen protez kaburga)
Özellikle kaburga kaynaşması ve göğüs duvarı gelişim bozukluğuyla birlikte olan doğuştan skolyozlarda kullanılır. Kaburgadan kaburgaya, kaburgadan omurgaya veya kaburgadan leğene tutunarak göğüs kafesinin büyümesine destek olur.
Yöntemler gerektiğinde birlikte de kullanılabilir; örneğin VEPTR ile manyetik çubuk aynı hastada birleştirilebilir.
Doğuştan (konjenital) skolyozda dikkat edilenler
Doğuştan skolyozda eğriliğin nedeni yarım omur (hemivertebra) veya omurlar arasındaki kaynaşmalardır (bar). Bu çocuklarda tedavi planlanırken şu ilkeler önemlidir:
- Zamanlama: Cerrahi, üst ve alttaki dengeleyici (sekonder) eğrilikler kalıcı ve sert hale gelmeden planlanır.
- Sorunun kaynağını tedavi etmek: Yarım omur çıkarılırken karşı taraftaki kaynaşma (bar) da değerlendirilir.
- Füzyonu kısa tutmak: Sadece sorunlu bölge dondurulur.
- Büyüme dostu sistem eklemek: Kalan omurganın büyümesine izin vermek için kısa füzyon, gerektiğinde Shilla gibi büyüme yönlendirme sistemleriyle birleştirilir.
Ameliyat öncesinde omurganın yapısı bilgisayarlı tomografi ve 3 boyutlu görüntülerle, omuriliğin durumu MR ile ayrıntılı olarak değerlendirilir.
Tedavi kararı nasıl verilir?
Tek bir yöntem her çocuk için uygun değildir. Karar; çocuğun yaşına, eğriliğin nedenine, derecesine ve ilerleme hızına, göğüs kafesinin durumuna ve ailenin takip imkanlarına göre birlikte verilir. Büyüme dostu cerrahi uzun soluklu bir süreçtir; çubuk kırılması, vida gevşemesi veya yara sorunları gibi nedenlerle ek girişimler gerekebilir. Bu nedenle düzenli kontroller tedavinin bir parçasıdır.
Skolyoz cerrahisi hakkında genel bilgi için skolyoz ameliyatı sayfamızı okuyabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Erken başlangıçlı skolyozda hemen ameliyat gerekir mi?
Manyetik çubukta uzatma acı verir mi?
Büyüme bittiğinde ne olur?
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; çocuğunuz için uygun tedavi, muayene ve tetkiklerle belirlenir. Tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.
Prof. Dr. Akif Albayrak – Ortopedi ve travmatoloji uzmanı ve omurga cerrahı
Kaynaklar
- Skaggs DL, Akbarnia BA, Flynn JM, Myung KS, Sponseller PD, Vitale MG, et al. A classification of growth friendly spine implants. J Pediatr Orthop. 2014;34(3):260-74. doi:10.1097/BPO.0000000000000073
- Sankar WN, Skaggs DL, Yazici M, Johnston CE, Shah SA, Javidan P, et al. Lengthening of dual growing rods and the law of diminishing returns. Spine (Phila Pa 1976). 2011;36(10):806-9. doi:10.1097/BRS.0b013e318214d78f
- McCarthy RE, Sucato D, Turner JL, Zhang H, Henson MA, McCarthy K. Shilla growing rods in a caprine animal model: a pilot study. Clin Orthop Relat Res. 2010;468(3):705-10. doi:10.1007/s11999-009-1028-y
- Oral I, Sahin Y, Mert M, Oner A, Kargin D, Albayrak A, et al. Quality of life among patients with early-onset scoliosis treated with magnetically controlled growing rods – early-term results. World Neurosurg. 2021;155:e522-e528. doi:10.1016/j.wneu.2021.08.096
- Balioglu MB, Albayrak A, Akman YE, Atici Y, Kargin D, Kaygusuz MA. The effect of vertical expandable prosthetic titanium rib on growth in congenital scoliosis. J Craniovertebr Junction Spine. 2015;6(4):200-5. doi:10.4103/0974-8237.167882
- Balioglu MB, Atici Y, Albayrak A, Kargin D, Akman YE, Kaygusuz MA. The effect of distraction-based growth-friendly spinal instrumentation on growth in early-onset scoliosis. Acta Orthop Belg. 2016;82:715-722.
- Erdoğan S, Ünkar EA, Kargın D, Çolak A, Albayrak A. Evaluation of the functional and radiological outcomes of serial casting as an initial treatment of congenital scoliosis. Istanbul Med J. 2020.