Omurga eğriliği yalnızca çocukluğun ve ergenliğin sorunu değildir. Yaşla birlikte omurgada gelişen yıpranma (dejenerasyon), daha önce düz olan bir omurgada yana eğriliğe (erişkin ya da "de novo" skolyoz) ve gövdenin öne doğru eğilmesine yol açabilir. Bu yazıda, "Dejeneratif Omurganın İleri Rijid Deformitelerinde Yaklaşım" başlıklı sunumumdan yola çıkarak bu sorunun nasıl geliştiğini ve tedavide nelere dikkat edildiğini özetliyorum.
Yaşlanan omurgada neler olur?
Omurgadaki yıpranma sessiz ilerleyen bir süreçtir. Disk değişiklikleri çoğu kişide 30'lu yaşlarda MR'da görülmeye başlar; 50'li yaşlardan sonra faset eklemlerde yıpranma ve disklerde çökme eklenir. Birçok kişide omurga bu süreçte dengeli biçimde sertleşir. Bazı kişilerde ise yıpranma dengesiz ilerler ve şu sorunlardan biri ya da birkaçı ortaya çıkar:
- Kanal darlığı (stenoz): Sinirlerin geçtiği kanalın daralması; yürürken bacaklarda ağrı, uyuşma ve yorgunluk
- Omur kayması ve instabilite: Omurların birbirine göre kayarak dengesizleşmesi
- Deformite: Omurganın yana eğrilmesi ve/veya öne doğru eğilmesi
Yaşlanan omurga: Yıpranma hangi yöne ilerler? (şematik çizim)
Sunumdan: Yaşlanan omurga akış şeması
Eğriliğe giden yolda dört etken
- Kemik erimesi (osteoporoz) ve omur kırıkları: Osteoporoz özellikle menopoz sonrası kadınlarda sıktır. Omurlarda gelişen çökme kırıkları gövdeyi öne eğer.
- Disk yıpranması: Disklerin bir tarafta daha fazla çökmesi, omurgayı yana doğru büker.
- Segmental dengesizlik: Kayan omurlar hem eğriliği artırır hem de sinirlere baskı yapar.
- Kas kaybı: Sırt ve kalça kaslarındaki zayıflama ve yağlanma, gövdeyi dik tutmayı zorlaştırır.
Ergen skolyozundan farkı: Asıl sorun derece değil, ağrı ve denge
Ergenlik çağı skolyozunda tedavi kararında eğriliğin derecesi, büyümenin durumu ve görünüm belirleyicidir. Erişkin skolyozda ise kararı asıl belirleyen; ağrı, sinir sıkışmasına bağlı şikayetler ve günlük yaşamın ne kadar kısıtlandığıdır.
Bu hastalarda en çok zorlanan şey çoğu zaman yana eğrilik değil, gövdenin öne doğru eğilmesidir (sagittal denge bozukluğu). Vücut dik durabilmek ve ileriye bakabilmek için leğeni geriye döndürür, kalça ve dizleri büker. Bu telafi (kompansasyon) mekanizması bir süre dik duruşu sağlar, ancak çok enerji harcatır. Hastalar kısa mesafede yorulur, bir yere tutunarak yürümeye ihtiyaç duyar, ayakta durmakta zorlanır.
Denge konisi: Telafi mekanizmaları ne sağlar? (şematik çizim; kavram: J. Dubousset)
Değerlendirme nasıl yapılır?
- Ayakta, tüm omurgayı ve leğeni gösteren röntgenler: Yana eğriliğin yanı sıra, başın ve gövdenin leğene göre ne kadar önde olduğu (SVA), leğenin ne kadar geriye döndüğü (pelvik tilt) ve bel çukurluğunun leğen yapısıyla uyumu (PI–LL) ölçülür. Bu ölçümler SRS-Schwab sınıflaması ile standart hale getirilmiştir.
- Eğilme röntgenleri: Eğriliğin esnek mi, sert (rijid) mi olduğunu gösterir. Sert eğrilikler yatarken veya eğilirken düzelmez; bu durumda ameliyatta kemik düzeltme işlemleri (osteotomi) gerekebilir.
- MR: Sinir sıkışmalarını ve omurdaki yeni kırıkları gösterir.
- Bilgisayarlı tomografi: Kemik yapıyı ve kaynaşmış bölgeleri ayrıntılı gösterir; gerektiğinde 3 boyutlu omurga modeli bu görüntülerden üretilir.
- Kemik yoğunluğu ölçümü: Osteoporoz varsa ameliyat öncesinde tedavi edilmesi gerekir.
Ayakta çekilen yan röntgende dizilim ölçümleri
Ayakta çekilen röntgenlerde yalnızca omurga değil; leğenin, kalçaların ve dizlerin duruşu da değerlendirilir. Çünkü vücut, öne eğilen gövdeyi leğeni geriye döndürerek ve dizleri bükerek telafi etmeye çalışır; bu telafi gerçek deformiteyi olduğundan küçük gösterebilir.
Hedef herkes için aynı değil
Omurganın doğal dizilimi yaşla birlikte değişir. Bu nedenle güncel yaklaşımda düzeltme hedefleri hastanın yaşına göre belirlenir: genç erişkinlerde daha ideal bir dizilim, ileri yaştaki hastalarda ise daha gerçekçi ve güvenli hedefler gözetilir. Aşırı düzeltme, ileri yaşta vida gevşemesi ve komşu omurlarda çökme gibi sorunların riskini artırabilir.
Herkese aynı sınır değer mi, kişiye özel hedef mi? (şematik çizim; Schwab 2012 ve Lafage 2016'dan uyarlanmıştır)
Uluslararası Omurga Çalışma Grubu'nun 773 hastalık çalışmasında, yaşam kalitesiyle uyumlu dizilim değerlerinin yaşla birlikte değiştiği gösterilmiş; genç hastalarda daha sıkı, ileri yaştaki hastalarda daha esnek hedeflerin uygun olduğu bildirilmiştir (Lafage ve ark., 2016). Eskiden herkes için aynı kabul edilen sabit sınır değerlerin yerini, bugün hastanın yaşı, leğen yapısı ve telafi mekanizmalarına göre kişiye özel hesaplanan hedefler almıştır. Hastanın beklentileri, örneğin uzun süre ayakta durabilmek, desteksiz yürüyebilmek veya ileriye rahatça bakabilmek de hedeflerin belirlenmesinde yer alır.
Yaşa göre değişen düzeltme hedefleri (şematik çizim; Lafage 2016 verilerinden uyarlanmıştır)
Planlamada, hastanın leğen yapısına göre oransal hedefler belirleyen GAP skoru gibi hesaplamalardan da yararlanılır. Bu skorun, ameliyat sonrası vida gevşemesi, çubuk kırılması ve komşu seviyede çökme gibi mekanik sorunların riskini öngörmede yardımcı olduğu gösterilmiştir (Yilgor ve ark., 2017).
Tedavi: Önce ameliyatsız seçenekler
Erişkin skolyozu olan hastaların çoğunda tedavi ameliyatsız yöntemlerle başlar:
- İlaç tedavisi ve fizik tedavi: Ağrıyı azaltmak, kasları güçlendirmek ve dengeyi korumak için
- Enjeksiyonlar: Sinir kökü veya faset eklem kaynaklı ağrılarda floroskopi eşliğinde uygulanan enjeksiyonlar
- Korse (breys): Özellikle osteoporotik kırıklardan sonra destek amaçlı
- Osteoporoz tedavisi: Kemik erimesi varsa, ameliyat düşünülse de düşünülmese de önce ilaçla tedavi edilir. Ameliyat planlanan hastalarda kemik yapıcı tedavinin (teriparatid) vida gevşemesini azaltabildiği gösterilmiştir (Ohtori ve ark., 2013).
Yeni ve ağrılı bir omur kırığında, MR bulguları uygunsa omura kemik çimentosu verilmesi (vertebroplasti/kifoplasti) bir seçenek olabilir. Buna karşın giderek çöken ve gövdeyi öne eğen kırıklarda daha kapsamlı cerrahi gerekir.
Ne zaman ameliyat gerekir?
Ameliyat; ameliyatsız tedaviye rağmen geçmeyen ağrı, sinir sıkışmasına bağlı bacak ağrısı ve yürüme kısıtlılığı, ilerleyen eğrilik veya dik durmayı engelleyen öne eğilme durumunda gündeme gelir. Cerrahinin üç temel amacı vardır: sinirleri rahatlatmak (dekompresyon), omurgayı sabitlemek (stabilizasyon) ve dengeli bir duruş sağlamak (dizilim).
Sert eğriliklerde osteotomiler
Yatarken veya eğilirken düzelmeyen sert eğriliklerde, omurganın yalnızca vida ve çubuklarla düzeltilmesi yeterli olmaz. Bu durumda omurdan kontrollü olarak kemik çıkarılarak düzeltme yapılır (osteotomi). Başlıca osteotomi türleri, düzeltme gücü artan sırayla:
| Osteotomi | Ne yapılır? | Ne zaman tercih edilir? |
|---|---|---|
| Faset (Smith-Petersen, Ponte) osteotomisi | Omurların arkasındaki eklemler kısmen çıkarılır | Daha esnek eğriliklerde, birden fazla seviyede sınırlı düzeltme |
| Pedikül çıkarma osteotomisi (PSO) | Bir omurdan arkadan öne doğru kama şeklinde kemik çıkarılır | Öne eğilmenin belirgin olduğu sert deformitelerde, tek seviyede güçlü düzeltme |
| Omur gövdesi rezeksiyonu (VCR) | Bir veya daha fazla omur tamamen çıkarılır | Çok ağır, açılı ve sert deformitelerde |
Osteotomi türleri: faset osteotomisi, pedikül çıkarma osteotomisi ve omur gövdesi rezeksiyonu (şematik çizim)
Osteotominin derecesi arttıkça düzeltme gücü artar, ancak ameliyatın riski de yükselir. Bu nedenle her hastada gerekli olan en az kapsamlı yöntem seçilir.
Pedikül çıkarma osteotomisinin (PSO) sonuçlarını inceleyen bir çalışmada, tek seviyede yapılan PSO ile bel çukurluğunda ortalama 34 derece artış sağlandığı, gövdenin öne kaymasının belirgin şekilde azaldığı ve hastaların ağrı ile fonksiyon skorlarında anlamlı iyileşme olduğu bildirilmiştir (Bridwell ve ark., 2004). Aynı çalışmada ek hastalıkların fazla olması ve kaynaşma sorunları daha kötü sonuçlarla ilişkili bulunmuştur.
Ameliyat öncesi planlama ve 3 boyutlu modeller
Sert ve ağır deformitelerde ameliyat, özel yazılımlarla röntgen üzerinde önceden planlanır: Hangi omurda, kaç derecelik bir osteotomi yapılırsa gövdenin leğen üzerine ne kadar geri geleceği hesaplanır. Gerektiğinde tomografiden hastaya özel 3 boyutlu omurga modeli üretilir; bu modeller üzerinde vida yolları ve kemik çıkarılacak bölgeler ameliyattan önce görülür. Ameliyat sırasında omurilik fonksiyonları nöromonitörizasyon ile izlenir.
L3 seviyesinde pedikül çıkarma osteotomisinin röntgen üzerinde planlanması
L4 seviyesinde pedikül çıkarma osteotomisinin planlanması
Boyun ve sırtı kaynaşmış hastalarda (örneğin ankilozan spondilitte) planlamada hastanın ileriye bakış açısı da hesaba katılır: Omurgaya yapılan osteotominin açısı, kişinin bakış açısını doğrudan değiştirir. Amaç, hastanın başını zorlamadan ufka bakabilmesidir.
Kendi çalışmamızda, eğriliği 100 dereceyi aşan ağır kifoskolyozlu hastalarda hastaya özel 3 boyutlu modellerin vidaların doğru yerleştirilmesine anlamlı katkı sağladığı görülmüştür (Çetin ve Albayrak, 2026).
Röntgen ve tomografiden oluşturulan 3 boyutlu omurga görüntüsü
Yaşlı ve osteoporotik omurgada vida güvenliği
Kemik kalitesi düşük hastalarda en önemli sorunlardan biri vidaların gevşemesidir. Bunu azaltmak için:
- Mümkün olan en kalın çapta vidalar ve uygun açıyla (konverjan) yerleştirme
- Kemik erimesi olan hastalarda ameliyat öncesinde kemik yapıcı ilaç tedavisi (teriparatid) ile kemik kalitesinin güçlendirilmesi
- Füzyonun eğriliğin tepe noktasında bitirilmemesi
- Aşırı düzeltmeden kaçınılması
Ameliyat sırasında 3 boyutlu görüntüleme ve navigasyon ekranında vida konumunun kontrolü
Gerekli vakalarda ameliyat sırasında 3 boyutlu görüntüleme (O-arm) ve navigasyon kullanılır. Günümüzde hastaya özel 3 boyutlu maketler sayesinde, pratiğimizde birçok hastada bu sistemlere gerek kalmamaktadır.
Riskler ve karar
Erişkin deformite cerrahisi büyük bir ameliyattır. Geniş bir veri tabanının analizinde, erişkin skolyoz ameliyatlarında komplikasyon oranının yaşla birlikte arttığı gösterilmiştir (Shaw ve ark., 2016). Yaşa göre belirlenen düzeltme hedeflerinin ise komşu seviyede çökme (proksimal bitişik kifoz) riskini azaltabileceği bildirilmiştir (Lafage ve ark., 2017).
Uluslararası, çok merkezli Scoli-RISK-1 çalışmasında karmaşık erişkin deformite ameliyatı olan 265 hastanın %23'ünde taburculuk sırasında bacak kas gücünde ameliyat öncesine göre bir miktar azalma saptanmıştır. İleri yaş, eğriliğin keskinliği ve bel bölgesinde yapılan osteotomi bu riskin başlıca belirleyicileri olarak bulunmuştur (Fehlings ve ark., 2018). Bu bilgiler, ameliyat öncesi planlamanın, nöromonitörizasyonun ve deneyimli bir ekibin neden bu kadar önemli olduğunu gösterir.
Bu nedenle ameliyat kararı; hastanın yaşı, genel sağlık durumu, kemik kalitesi, şikayetlerinin günlük yaşamı ne kadar kısıtladığı ve beklentileri birlikte değerlendirilerek verilir. Ameliyat öncesinde kalp, akciğer ve kemik sağlığı ayrıntılı olarak incelenir. Temel ilke: Tedavi hastalığa değil, hastaya göre planlanır.
Skolyoz cerrahisi hakkında genel bilgi için skolyoz ameliyatı sayfamı inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yaşlı hastalarda skolyoz ameliyatı yapılabilir mi?
Öne eğilerek yürümek sadece duruş bozukluğu mudur?
Kemik erimem var, ameliyat olabilir miyim?
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; size uygun tedavi muayene ve tetkiklerle belirlenir. Tanı ve tedavi için hekiminize danışınız.
Prof. Dr. Akif Albayrak – Ortopedi ve travmatoloji uzmanı ve omurga cerrahı
Kaynaklar
- Schwab F, Ungar B, Blondel B, et al. Scoliosis Research Society-Schwab adult spinal deformity classification: a validation study. Spine. 2012;37(12):1077-82. doi
- Ohtori S, Inoue G, Orita S, et al. Comparison of teriparatide and bisphosphonate treatment to reduce pedicle screw loosening after lumbar spinal fusion surgery in postmenopausal women with osteoporosis. Spine. 2013;38(8):E487-92. doi
- Lafage R, Schwab F, Challier V, et al. Defining spino-pelvic alignment thresholds: should operative goals in adult spinal deformity surgery account for age? Spine. 2016;41(1):62-68. doi
- Yilgor C, Sogunmez N, Boissiere L, et al. Global Alignment and Proportion (GAP) score. J Bone Joint Surg Am. 2017;99(19):1661-1672. doi
- Bridwell KH, Lewis SJ, Rinella A, et al. Pedicle subtraction osteotomy for the treatment of fixed sagittal imbalance. J Bone Joint Surg Am. 2004;86-A Suppl 1:44-50. doi
- Çetin E, Albayrak A. Patient-specific 3D-printed spinal models improve pedicle screw placement accuracy in severe kyphoscoliosis. Acta Orthop Traumatol Turc. 2026;60(1). doi
- Shaw R, Skovrlj B, Cho SK. Association between age and complications in adult scoliosis surgery. Spine. 2016;41(6):508-14. doi
- Lafage R, Schwab F, Glassman S, et al. Age-adjusted alignment goals have the potential to reduce PJK. Spine. 2017;42(17):1275-1282. doi
- Fehlings MG, Kato S, Lenke LG, et al. Incidence and risk factors of postoperative neurologic decline after complex adult spinal deformity surgery: results of the Scoli-RISK-1 study. Spine J. 2018;18(10):1733-1740. doi